Kitablar
Ahmet Hamdi Tapınar

Beş şəhər

    Misir Məmmədlisitat gətirir4 il öncə
    Qanuninin taxta çıxdığı illərdə isə İstanbul camesi, karvansarası, hamamı, mədrəsəsi, böyük sarayı, övliya türbələri və çeşmələriylə bütöv bir türk şəhəriydi.
    Yalnız bizə məxsus olan bu mənzərə indi düha ilə tamamlanmalı, bu baş verənlər güclü partlayış səviyyəsinə çatdırılmalı idi.
    Elə Sinan da bu vəzifəni yerinə yetirir.
    M.Vəlizadəsitat gətirirkeçən il
    Keçmiş daim mövcuddur. Özümüz kimi yaşamaq üçün onunla hər an hesablaşmağa və dil tapmağa məcburuq.
    Misir Məmmədlisitat gətirir4 il öncə
    Keçmiş ustalarımızın əsl uğuru təbiətlə bu işbirliyini təmin etmələrindədir. Çox az memarlıqda daş texnikası rolunu, formalar sabit xüsusiyyətlərini İstanbul cameləri qədər unudur, çox az memarlıq özünü işıq oyunlarına İstanbul memarlığında olduğu qədər həzlə, onun tərəfindən hər an yenidən yaradılmaq üçün təslim edir.
    Misir Məmmədlisitat gətirir4 il öncə
    Bu gözəlliklərdə mənzərənin özündən sonra, yaxud onunla birgə ən böyük pay, şübhəsiz, memarlığıdır. Bu dalbadal xəyal mövsümləri həmişə onun ağ çiçəyi ətrafında, bu səssiz orkestrin nəğmələrini bir az da dərinləşdirmək, daha rəngarəng, daha səmimi etmək üçün açır
    Misir Məmmədlisitat gətirir4 il öncə
    İstanbulu Roma, Afina, İsfahan, Qrenada və Brügge kimi şəhərlərə oxşadanlar haqlıdırlar. Hətta İstanbulun onlardan bir az üstün cəhəti də var. Çünki İstanbul yalnız abidə və abidəsayaq əsərlərin bol olduğu şəhər deyil. Şəhərin təbiəti həmin əsərlərin görünməsinə ayrıca yardım edir. İstanbul hər bəzəyin, hər parçanın ona yaraşdığı, ayrı-ayrı xüsusiyyətlərini açdığı o cömərd təbiətli gözəllərə oxşayır. Yeddi təpə, iki, hətta Xaliclə üç dəniz, xeyli perspektiv imkanı və nəhayət, daim fırtınayla qasırğa arasında qalmasından gələn xeyli işıq oyunu bu əsərləri hər an bir-birindən daha fərqli, daha müxtəlif formalarda qarşımıza çıxardır.
    Yuxarıda ayrı-ayrı
    Misir Məmmədlisitat gətirir4 il öncə
    Özünü bircə memarlıq üslubunun ixtiyarına bu qədər vermiş şəhər çox azdır
    Misir Məmmədlisitat gətirir4 il öncə
    İstanbulda ta fəth günlərindən bəri başlayan memarlıq nəsillərlə bərabər yaşayır. Əsl türk İstanbulu bu memarlıqda axtarılmalıdır.
    Misir Məmmədlisitat gətirir4 il öncə
    Hamısı da zaman zirzəmisində bir növ cüzama tutulmuş kimi zavallı və halsız idi. Uzaqdan mənə elə baxırdılar, sanki deyirdilər: “Hə, bax beləyik, yuxudan geridə qalmağın axırı budur...”
    Misir Məmmədlisitat gətirir4 il öncə
    Keçmiş İstanbul bayramları tamam başqa cür idi. Bayram səhəri günəş belə başqa cür, az qala ilahicəsinə doğurdu. Çünki əvvəlki həyatımızda təqvim səmavi bir şey idi. Şəhər hələ bir neçə gün əvvəlcədən bayrama hazırlaşırdı
    Misir Məmmədlisitat gətirir4 il öncə
    əlavə edir. Kinonun zövqümüzü kənardan idarə etdiyi dövrdə yaşayırıq. Qaranlıqda toplaşırıq. Honoluluda, aylı gecədə gözəl çamaşıryuyanın qızına həddən artıq ağıllı, cürətli və fədakar dəmir kralı oğlunun söylədiyi gitaralı nəğmələri, ertəsi səhər Boğaz kənarlarında dükançı şəyirdlərinin fitində dinləyəcəyimiz gülünc ulartıları dinləyir, qadının tualetinə, kişinin ədabazlığına, xülasə, xeyli axmaqlığa heyran oluruq.
    Misir Məmmədlisitat gətirir4 il öncə
    addımbaşı titrəyən ayaq­larıyla keçmiş zamanlarının arxasınca dolaşan, onu üslubu mə­lum olmayan binaların künc-bucağında, iki tərəfi hələ boş olan asfalt üzərində, keçmiş simsar uşaqlarının çöhrəsində əbəs yerə axtaran və tapmadıqlarına görə çaşqın-çaşqın ətrafa nəzər salan bu karvandan geri qalmış biçarələrdir. Bu günün məhəlləsi artıq əvvəllər olduğu kimi hər üzvü bir-birinə bağlı yaşayan cəmiyyət deyil; yalnız bələdiyyə təşkilatında qeydiyyatda olan fərdlər kimi mövcuddur. Elə məhəllənin yerini də yavaş-yavaş alt mərtəbədəki üstdəkindən xəbərsiz, ölüsünə və dirisinə laqeyd, kiçik Babil kimi hər pəncərəsindən ayrı bir radio mərkəzinin nəğməsi yayılan binalar tutdu.
    Misir Məmmədlisitat gətirir4 il öncə
    Məhəl­lənin özü də yoxa çıxdı. Keçmiş məhəllə barədə Nəşət Xəlilin146 əsərlərində oxuyun. Bütün İstanbul səmtlərinin sirrini kədərli həsrətlə yeni həyat eşqinin bir-biriylə çulğaşdığı həmin gözəl və dərin yazılarda taparsınız. Bu gün məhəllə qalmayıb. Yalnız şəhərin ora-burasına dağılmış köhnə, yoxsul məhəlləlilər var. Bir-birilərinin kefini soruşmaq, qəhvələrini içmək, keçmiş zamanı birgə yada salmaq üçün arabir batıb qaldıqları guşədən çıxan, min cür zəhmətə qatlanıb səmt-səmt dolaşan yaşlı məhəlləlilər... Məncə, İstanbulun əsl şairləri onlardır
    Misir Məmmədlisitat gətirir4 il öncə
    Əhməd Rasimin143 1913-cü ildə “Nevsai-Milli” qəzetində çıxan “Küçələrdə gecələr” adlı kiçik yazısını xatırlayırsınızmı? İstanbul gecələrinin bütün sehri yerli həyatın miskinliyiylə birgə həmin yazıdadır. Artıq itib gedən, yaxud qalıntı həyatını yaşayan köhnə İstanbul məhəlləsi orada sanki öz yuxusunda sayıqlayır.
    Misir Məmmədlisitat gətirir4 il öncə
    Bu səslər yoxsul, əyləncəsi qıt olan səmt gecələrinin əməlli-başlı zövqlərindən, rənglərindən biri idi
    Misir Məmmədlisitat gətirir4 il öncə
    Artıq nə lampa, nə lampa şüşəsi satan qoca, nə simitçi, nə də qrafin, stəkan, qab satanlar qalıb. Simitçi gecələr fənər gəzdirmir, hələ mani düzməyi heç bacarmır; məcunçunun yerini karamel satan uşaqların kirli çəyirtkə sürüsü tutub. Yalnız qatıqsatan bəzi köhnə malikanələrin həyətində təkcə keşik çəkən qoca çinarlar və şam ağacları kimi durur. Amma bilmirəm uşaqlıq çağlarımızda olduğu kimi səsi yenə bir mövsüm fikriylə birgə hərəkət edirmi?
    Misir Məmmədlisitat gətirir4 il öncə
    Bizim uşaqlığımızdan xeyli əvvəl də bu beləydi. Amma belə də olsa, qarışdığı tərkib o qədər gözəl bir aləm idi ki, hiss edilmirdi. Böyük orkestrin içində tək qalmış sazlar öz-özlərinə itib gedirdi. Çünki əsl yayı çəkən, ahəngi göstərən şeylər bizim idi. Bunlar şəhərin özü, bizim olan memarlıq, bizim olan musiqi və həyat, nəhayət, hamısının üzərində dalğalanan, hamısını əhatə edən, özümüzə məxsus duyğuları, kədərləri, sevincləri, xəyallarıyla yalnız bizim olan zaman təqvimiydi
    Misir Məmmədlisitat gətirir4 il öncə
    Gömrükdən keçən hər şey müsəlmanlaşırdı. Ordu qazısının əynində ingilis mahudu, xanımının əynində Lion parçasından çarşab, üst tərəfinə asılmış Yesarızqadə yaylığı üzündən fransız üslubu dolab, Bohemiyada düzəldilmiş lampa daim müsəlman idi
    Misir Məmmədlisitat gətirir4 il öncə
    qaynaşmasından yaranmışdı. Bu tərkibin arxasında müsəlmanlıq və imperatorluq təsisatı, bu iki məhvəri də öz zərurətlərinin çarxında fırladan iqtisadi şərait bütövlüyü vardı. Bu tərkib iki əsrdən bəri, sözün əsl mənasında, az qala hər sahədə istehsalçı olmaqdan qurtulmuş bir ictimai mənzumənin malıydı. Bu mənada, əslində, yoxsul, amma zövqlə olmasa belə, inamla yaşandığına görə xalis və fərqli, böyük bir keçmiş mirasının son hissələrini paylaya-paylaya keçindiyindən zahirən dəbdəbəli, bütöv bir ənənələr silsiləsinə əsaslandığına görə də zəngin idi. Xüsusi yaşayış forması, bütün həyata istiqamət verən və hər
    Misir Məmmədlisitat gətirir4 il öncə
    Qədim İstanbul məcmudan ibarət idi. Həmin məcmu kiçikli-böyüklü, mənalı-mənasız, köhnə-təzə, yerli-yad, gözəl-çirkin – hətta bu gün üçün bayağı – olan xeyli ünsürün bir-biriylə
    Misir Məmmədlisitat gətirir4 il öncə
    Ölüm belə həmin guşələrdə başqa simaya malik olur.
fb2epub
Faylları buraya köçürün, bir dəfəyə 5-ə qədər fayl