4Rəflər
0Təəssüratlar
32Sitatlar

Bu kitabdan sitatlar: «Beş şəhər», Ahmet Hamdi Tapınar

Qanuninin taxta çıxdığı illərdə isə İstanbul camesi, karvansarası, hamamı, mədrəsəsi, böyük sarayı, övliya türbələri və çeşmələriylə bütöv bir türk şəhəriydi.
Yalnız bizə məxsus olan bu mənzərə indi düha ilə tamamlanmalı, bu baş verənlər güclü partlayış səviyyəsinə çatdırılmalı idi.
Elə Sinan da bu vəzifəni yerinə yetirir.
Keçmiş ustalarımızın əsl uğuru təbiətlə bu işbirliyini təmin etmələrindədir. Çox az memarlıqda daş texnikası rolunu, formalar sabit xüsusiyyətlərini İstanbul cameləri qədər unudur, çox az memarlıq özünü işıq oyunlarına İstanbul memarlığında olduğu qədər həzlə, onun tərəfindən hər an yenidən yaradılmaq üçün təslim edir.
Bu gözəlliklərdə mənzərənin özündən sonra, yaxud onunla birgə ən böyük pay, şübhəsiz, memarlığıdır. Bu dalbadal xəyal mövsümləri həmişə onun ağ çiçəyi ətrafında, bu səssiz orkestrin nəğmələrini bir az da dərinləşdirmək, daha rəngarəng, daha səmimi etmək üçün açır
İstanbulu Roma, Afina, İsfahan, Qrenada və Brügge kimi şəhərlərə oxşadanlar haqlıdırlar. Hətta İstanbulun onlardan bir az üstün cəhəti də var. Çünki İstanbul yalnız abidə və abidəsayaq əsərlərin bol olduğu şəhər deyil. Şəhərin təbiəti həmin əsərlərin görünməsinə ayrıca yardım edir. İstanbul hər bəzəyin, hər parçanın ona yaraşdığı, ayrı-ayrı xüsusiyyətlərini açdığı o cömərd təbiətli gözəllərə oxşayır. Yeddi təpə, iki, hətta Xaliclə üç dəniz, xeyli perspektiv imkanı və nəhayət, daim fırtınayla qasırğa arasında qalmasından gələn xeyli işıq oyunu bu əsərləri hər an bir-birindən daha fərqli, daha müxtəlif formalarda qarşımıza çıxardır.
Yuxarıda ayrı-ayrı
Özünü bircə memarlıq üslubunun ixtiyarına bu qədər vermiş şəhər çox azdır
İstanbulda ta fəth günlərindən bəri başlayan memarlıq nəsillərlə bərabər yaşayır. Əsl türk İstanbulu bu memarlıqda axtarılmalıdır.
Hamısı da zaman zirzəmisində bir növ cüzama tutulmuş kimi zavallı və halsız idi. Uzaqdan mənə elə baxırdılar, sanki deyirdilər: “Hə, bax beləyik, yuxudan geridə qalmağın axırı budur...”
Keçmiş İstanbul bayramları tamam başqa cür idi. Bayram səhəri günəş belə başqa cür, az qala ilahicəsinə doğurdu. Çünki əvvəlki həyatımızda təqvim səmavi bir şey idi. Şəhər hələ bir neçə gün əvvəlcədən bayrama hazırlaşırdı
əlavə edir. Kinonun zövqümüzü kənardan idarə etdiyi dövrdə yaşayırıq. Qaranlıqda toplaşırıq. Honoluluda, aylı gecədə gözəl çamaşıryuyanın qızına həddən artıq ağıllı, cürətli və fədakar dəmir kralı oğlunun söylədiyi gitaralı nəğmələri, ertəsi səhər Boğaz kənarlarında dükançı şəyirdlərinin fitində dinləyəcəyimiz gülünc ulartıları dinləyir, qadının tualetinə, kişinin ədabazlığına, xülasə, xeyli axmaqlığa heyran oluruq.
Bununla yanaşı, son vaxtlara qədər müştərək zövqün yardımıyla baş alıb gəlmişdi. Bir tərəfdən iqtisadi şərtlərin dəyişməsi, o biri tərəfdən bu zövqün qalmaması, kənardan gələn xeyli yeni dəbin və həsrətin hər gün bizi bir-birimizdən bir az da ayırması, köhnəyə qarşı duyulan haqlı-haqsız xeyli etiraz İstanbulun bütün əhalisinin birgə əyləndiyi şəhər olmasına daha imkan vermədi. Mehtab aləmlərini yaradacaq əvvəlki sərvətlər qalmadı, Kağızxananı çoxdan bayağı hesab etməyə başlamışdıq. Çamlıcanın yerini Böyük ada tutdu, bazar günlərinə məxsus istirahətlər də şəhərə və əyləncə tərzinə hamının qəbul etdiyi çox az şey

İtib gedən istanbul sosial həyatı, ənənələri, zövqləri, əyləncələri, artan yadlaşma, fərdiyyətçilik

Şəhərdə yeni çıxan türküləri uşaqların məcunçulardan öyrən­diyi, tənəkli, tozlu küçələrində qiymətlər dünyasının hər gün bir hissəsi itib gedən insanlığın təhlükə sezmiş sövqi-təbii ilə bir-birinə söykənib yaşadıqları köhnə İstanbul məhəllələri artıq yalnız xatirədir. Məsələnin qəribə cəhəti budur ki, onlarla yanaşı birgə yaşamağı, birgə əylənməyi də itirdik.
Köhnə İstanbulda hətta mənim uşaqlıq çağlarımda belə varlı, kasıb hər təbəqə birgə əylənirdi. Aylı gecə gəzintiləri, Kağızxana gəzintiləri, Çamlıca gəzintiləri, Boğaz gəzintiləri şəhərin az qala birgə yaşayışını təmin edirdi. Bu, əyləncəsi qıt olan orta çağdan qalma ənənəydi

Əski istanbul bir xatirə, geri dönməsi imkansız bir xatirədir

addımbaşı titrəyən ayaq­larıyla keçmiş zamanlarının arxasınca dolaşan, onu üslubu mə­lum olmayan binaların künc-bucağında, iki tərəfi hələ boş olan asfalt üzərində, keçmiş simsar uşaqlarının çöhrəsində əbəs yerə axtaran və tapmadıqlarına görə çaşqın-çaşqın ətrafa nəzər salan bu karvandan geri qalmış biçarələrdir. Bu günün məhəlləsi artıq əvvəllər olduğu kimi hər üzvü bir-birinə bağlı yaşayan cəmiyyət deyil; yalnız bələdiyyə təşkilatında qeydiyyatda olan fərdlər kimi mövcuddur. Elə məhəllənin yerini də yavaş-yavaş alt mərtəbədəki üstdəkindən xəbərsiz, ölüsünə və dirisinə laqeyd, kiçik Babil kimi hər pəncərəsindən ayrı bir radio mərkəzinin nəğməsi yayılan binalar tutdu.
Məhəl­lənin özü də yoxa çıxdı. Keçmiş məhəllə barədə Nəşət Xəlilin146 əsərlərində oxuyun. Bütün İstanbul səmtlərinin sirrini kədərli həsrətlə yeni həyat eşqinin bir-biriylə çulğaşdığı həmin gözəl və dərin yazılarda taparsınız. Bu gün məhəllə qalmayıb. Yalnız şəhərin ora-burasına dağılmış köhnə, yoxsul məhəlləlilər var. Bir-birilərinin kefini soruşmaq, qəhvələrini içmək, keçmiş zamanı birgə yada salmaq üçün arabir batıb qaldıqları guşədən çıxan, min cür zəhmətə qatlanıb səmt-səmt dolaşan yaşlı məhəlləlilər... Məncə, İstanbulun əsl şairləri onlardır
Əhməd Rasimin143 1913-cü ildə “Nevsai-Milli” qəzetində çıxan “Küçələrdə gecələr” adlı kiçik yazısını xatırlayırsınızmı? İstanbul gecələrinin bütün sehri yerli həyatın miskinliyiylə birgə həmin yazıdadır. Artıq itib gedən, yaxud qalıntı həyatını yaşayan köhnə İstanbul məhəlləsi orada sanki öz yuxusunda sayıqlayır.
Gecəyarı keçən bir satıcı səsi bu günün uşağında hansı diksintini oyada bilər? Üst mərtəbədəki qrammofonla yan tərəfdəki radio arasında uğultu dəyirmanına dönən bu günün beyni üçün satıcı səsinin dəyəri ancaq satılan şeylə ölçülə bilər. Qaldı ki o diksintini duymaq üçün keçmiş İstanbul gecələrinə qayıtmağa, yanğının, hər cür təhlükəsizliyin evindəki şəhərlini bir dağ yolçusu ayıqlığı içində yaşatdığı zamanı tapmaq lazımdır.

Keçmişin səsləri

Bu səslər yoxsul, əyləncəsi qıt olan səmt gecələrinin əməlli-başlı zövqlərindən, rənglərindən biri idi
Artıq nə lampa, nə lampa şüşəsi satan qoca, nə simitçi, nə də qrafin, stəkan, qab satanlar qalıb. Simitçi gecələr fənər gəzdirmir, hələ mani düzməyi heç bacarmır; məcunçunun yerini karamel satan uşaqların kirli çəyirtkə sürüsü tutub. Yalnız qatıqsatan bəzi köhnə malikanələrin həyətində təkcə keşik çəkən qoca çinarlar və şam ağacları kimi durur. Amma bilmirəm uşaqlıq çağlarımızda olduğu kimi səsi yenə bir mövsüm fikriylə birgə hərəkət edirmi?
Satıcı səsləri bunlardan biriydi. Qədim İstanbul məhəllələrində həmin səslər bütün günü əvvəldən axıracan davam edir, vaxta görə dəyişirdi

Əski istanbul yaşam atributları həsrəti

Bu, əllə toxunulacaq qədər kəsif, ruhani rənglərə boyanmış, hər qarşılaşdığını bir rəhmaniliyin hüdudlarına qədər aparıb çatdıran, ən adi şeylərə təsirlənmə, “bağışlama” ədası verən, dua və təvəkkül yüklü, dünya ilə axirətin arasında aralıq qapı kimi duran qəribə bir zaman idi. Köhnə istanbullu öz simasına həmin zamanın güzgüsündə çox uzaq, az qala əlçatmaz guşələrdən gəlmiş bir şey, bütöv bir axirət qoxusuyla tüstülü kölgə kimi tamaşa edirdi

İstanbulun əski Zamanı

Bizim uşaqlığımızdan xeyli əvvəl də bu beləydi. Amma belə də olsa, qarışdığı tərkib o qədər gözəl bir aləm idi ki, hiss edilmirdi. Böyük orkestrin içində tək qalmış sazlar öz-özlərinə itib gedirdi. Çünki əsl yayı çəkən, ahəngi göstərən şeylər bizim idi. Bunlar şəhərin özü, bizim olan memarlıq, bizim olan musiqi və həyat, nəhayət, hamısının üzərində dalğalanan, hamısını əhatə edən, özümüzə məxsus duyğuları, kədərləri, sevincləri, xəyallarıyla yalnız bizim olan zaman təqvimiydi
fb2epub
Faylları buraya köçürün, bir dəfəyə 5-ə qədər fayl