Bu kitabdan sitatlar: «Qafqazın on iki sirri», Əsəd Bəy

Dağlarda qızlar belə bir mahnı oxuyur: “Qorxub geri qayıtsan yürüşdən, üzünə baxmaram mən”. Analar belə oxuyur: “İgid kimi həlak olsan, şad olaram ürəkdən”. İgidlər özləri belə deyirlər: “Sevdiklərimiz üzümüzə baxmasa, nə şərəfimiz var, nə həyatımız”. Dağlarda beləcə oxuyub abrek, quldur – Qafqazın ən şərəfli adamı olurlar.

xeyri yoxduye, Vurub yixmag bu gafgazlilarin ganindadi ))

Dağlarda belə bir deyim var: “Abrek vəhşi heyvan kimi yaşayır, mələk kimi uca tutulur”. Ailədə abrek yoxdursa, buna əskiklik kimi baxırlar. Mən belə abrekləri çox görmüşəm. Bunların arasında Qafqazın hər yerindən olan knyazlar və kəndlilər də var. Onlar hamısı xoşagəlimli, yaman da lovğadırlar. Öz işləri ilə qürrələnir, hakimiyyətə nifrət edirlər. Onlar cəngavərdir, əsl cəngavər. Hətta yolkəsən, soyğunçu olsalar belə
Bir dəfə məcrası qurumuş çayın kənarında oturmuşdum, hiss etdim ki, yel döyən qayanın lap kənarında nəsə yapışqanlı, sürüşkən bir gil parçası əlimə dəydi. Mən bu gil parçasını əlimə alıb sıxdım, yastıladım, ondan bir fiqur düzəltdim. Burnumda tanış bir qoxu duydum. Əvvəlcə buna fikir vermədim. Bu qoxu mənə yaxşı tanış idi. Bu, xam neftin qoxusu idi – gillə qarışmış xam neft. Ayağa sıçradım. Tamam yaddan çıxarmışdım ki, mən Bakıda, hər qarışı neft qoxuyan o şəhərdə deyiləm. Dağıstanda idim. Mənimlə ən yaxın neft mədənləri arasında nəhəng dağlar ucalırdı. Həmin yeri yoxladım, doğrudan da, qayanın altından gilli-palçıqlı kiçik bir neft şırnağı axırdı. Mən bu cür şırnaqların əhəmiyyətini bilirdim.

Neft Bakisi can Baki

Qadın ləzgi dilində nəsə dedi, silahlı adamlar qadının üzünü görməmək üçün çevrilib getdilər. Qadın üzündəki örtüyü açdı. Yalnız mənə, bir də xədimə onun üzünü, iri qaynar gözlərini görməyə icazə verdilər. Qadın qabağımda əyildi, dedim yəqin məni öpmək istəyir, amma süd analığım məni qoxuladı, qollarımı qaldırıb bədənimi, sinəmi, ağzımı qoxuladı. Sonra məni bağrına basıb öpdü, razı halda dedi:

— Daha kişi qoxusu verirsən, bu yaxşıdır. — Sonra yerə oturdu, məni də yanında oturdub dedi: — Əssə, oğlum, onlar deyirlər, sən çox xəstəsən. Mənsə deyirəm ki, sən xəstə deyilsən, bəlkə də acsan. Sən beşiyində yuxuya getməyəndə mən səni əmizdirirdim, sən doyub yatırdın. İndi səni yenə yedizdirərəm, — deyib qadın köynəyini qurşağına qədər endirdi, döşünün birini ağzıma tutdu. Qorxdum, bir gözümlə xədimə baxdım.

— İç, — o, rus dilində dedi, — dağlarda bir-birini belə qarşılayırlar.

Mən cəsarətə gəldim, son dəfə dayəmin döşündən süd əmdim. O qədər əmdim ki, analığımın belində gətirdiyi körpə uşağı etiraz əlaməti olaraq qışqırmağa başladı. Ehmalca analığımın döşünü buraxdım, ayağa qalxdım.

— Sən çox yaxşı anasan, — dedim. — Qoy o balaca da əmsin.

Bir az kənarda bir kişi dayanmışdı. Bu, İsgəndər Xan idi. Mən onu tanımamışdım. O, bərkdən güldü, məni yerdən qaldırıb qucağına aldı, körpə uşaq kimi elə qucağındaca kəndə gətirdi. Dayə, xədim, o biri adamlar arxamızca gəlirdilər. Beləcə, mən süd qohumlarımın yanına gəldim.

Tovbe Tovbe Tovbe (((((((

ola düşməzdən qabaq atam mənə qızıldan düzəldilmiş bir Qafqaz xəncəri verdi, dağlarda ondan haçan istifadə etmək lazım olduğunu, ləyaqətli və tərbiyəli adam kimi özümü necə aparmalı olduğumu başa saldı. O özü bu barbar, dağlıq ölkəni yaxşı tanıyırdı, bilirdi ki, oradakı qanunlar, qaydalar bir neft şəhərinin hotellərindəkindən daha mürəkkəbdir.

Kim kime barbar deyir bilmedim ki. Baki -neft vee milyonlar selteneti ele uzun esrler Rus Avropalilardan otru barbar imicinde olub.

adi Qafqaz pendiri lət şəklində qazanda qaynar yağla qarışdırılır. Sonra bir az un əlavə edilir və bu kütlə bir çubuqla bərkiyənə qədər qarışdırılır. Sonra həmin kütlə dəyirmi şəkildə ipə sarınır, ip isə öz növbəsində suya salınmış çubuğa dolanır. Sonra da kütləni soyudurlar. Lent şəkilli pendir əmələ gələndən sonra onu çubuqdan ayırır, ova gedəndə çiyindən asıb aparırlar ki, acanda yesinlər. Bu pendir yumşaq və elastikdir, köhnəlmir, dadlıdır. Bu, avropalının buterbrod dediyi şeyi tamamilə əvəz edir, çünki tərkibində həm yağ var, həm də un.
qızılca qadın xəstəliyi sayılır və konfet istəyir. Çiçək xəstəliyi isə kişi xəstəliyidir, onu bir bardaq şərabla rəf etmək olar.
Məbədlərdə iri çəlləklər və mis vedrələr olur. Bundan başqa burada heç nə görməzsən. O müqəddəs çəlləklərdə pivə saxlanır, müqəddəs vedrələrdə pivə hazırlanır. Pivə xevsurların baş allahıdır, pivə bişirənlər isə birinci dərəcəli keşişdir. Hər festivalda ibadət mərasimi düzənlənir. Keşiş gələn ilin hadisələrindən danışır, sonra kiçik pivə çəlləyini ortalığa çəkib stəkanı pivə ilə doldurur, ruhların sağlığına dörd bir tərəfə – göyə səpələyir. Özü də pivələnib xumarlanır, sonra növbə dindarlara çatır. Pivədən və Müqəddəs Georgidən başqa xevsurlar müxtəlif əşyalarda təcəssüm etdirilən allahlara da sitayiş edirlər – bu əşyalar, əlbəttə ki, narahat edilməməlidir. Onu da deyək ki, xevsurlara təkcə əşyalardan istifadə etməyi qadağan etməyiblər, onlara balıq və ov quşlarının ətini yeməyə də icazə verilmir, halbuki Xevsuriya çaylarında bol balıq, meşələrdə bol ov quşları var.
Onlar da donuz əti yemir, poliqamistdirlər (poliqamiya — çoxarvadlılıq), onlarda da levirat nikah2 yayılıb və sadəcə başqalarından fərqlənmək üçün gecəni heç vaxt arvadları ilə bir otaqda keçirmirlər. Hər halda onlar arvadlarının yanına az-az gəlir və əgər arvadları ilk üç ildə hamilə qalacaqsa, boşayırlar, çünki bu, ayıb sayılır. Xaç, Həzrəti Məryəm və Müqəddəs Georgidən başqa xevsurlar digər allahlara – kiçik və böyük Pirkuşi, Adgilis Deda (xristiandan əvvəlki gürcü mifologiyasında allahlar – tərc.), Şərq və Qərb allahlarına da sitayiş edirlər. Sonuncu ikisinə xüsusən çox inanırlar. Buna baxmayaraq, bütün bu allahlar əhalinin əsas həyat tərzində az rol oynayırlar.
xevsurlar xristiandır. Onlar Xaça və Həzrət Məryəmə, hər şeydən əvvəl, Müqəddəs Georgiyə, apostol Pyotra və Pavelə səcdə edirlər. Sanki əmr edilibmiş kimi, onlar müəyyən vaxtda özlərini mömin kimi aparır, qoyun kəsiləndə barmaqlarını qana batırıb alınlarına xaç şəkli çəkirlər. Bu xaç işarəsindən başqa, onlar xristianlıq haqda heç nə bilmirlər. Onlar nə İsanı tanıyırlar, nə də xristianlıqla bağlı səciyyəvi əmr və buyruqları. Düzdür ki, onlar da Bazar gününü qeyd edirlər, amma təkcə Bazar günü yox, Cümə, Şənbə və Bazar ertəsi günləri də onlar üçün rəsmi bayramdır. Əgər səbəbini soruşsan, deyərlər ki, Bazar gününü ona görə bayram edirlər ki, bu, həm də onların qonşusu olan gürcülərin bayramıdır, onlar da xristiandır; Cümə gününü ona görə qeyd edirlər ki, dağlarda onların qonşuları olan müsəlmanlar üçün bu gün əziz gündür; Şənbə gününü Dağ Yəhudilərinə görə bayram edirlər, Bazar ertəsi gününü isə ona görə qeyd edirlər ki, hamıya göstərsinlər ki, xevsurlar azad insanlardır, nə xoşlarına gəlirsə, onu da edirlər
yaraq-əsləhəsini geyinən xevsur döyüşə, çox vaxt da duelə gedir. Duel belə baş verir: rəqiblər sağ dizləri üstə yerə əyilir, xəncəri qından çıxarır, özünümüdafiəyə hazırlaşır. Bir azdan ayağa sıçrayıb savaş mahnısı oxuya-oxuya bir-birinə qəzəblə hücum edirlər. Sonra yenə çömbəlmiş vəziyyətdə özlərini müdafiə edirlər. Aralarına kim girsə vururlar. Onları saxlamağın yalnız bir yolu var. Bir qadın, yaxşı olar ki, cavan qız olsun, yaylığını açıb vuruşanların arasına atır
bir qayda olaraq, qatilin şəkli və mükafatın məbləği olan vərəqələr şəhərin hər bir tərəfinə yayılırdı. Minlərlə polis agenti şəhəri ələk-fələk edir, şübhəli hesab etdikləri evləri yoxlayırdılar. Üç gün çəkən axtarışdan sonra şefə məlumat verirdilər ki, bundan sonrakı axtarış faydasızdır. Çünki bilirdilər ki, canilər Qafqazın İsveçrəsi olan Xevsuriyaya qaçıb. Oraya qaçan salamat qalırdı.
Xevsuriya Tiflisə lap yaxındır. Bu torpaq azad və müstəqildir, heç bir polis qatili burada axtara bilməz. Xevsuriyanı dövrəyə alan nəhəng qaya divarları onu ətraf aləmdən ayırır. Bu “divarı” keçəndən sonra qarşında bir uçurum açılır. Xeyli aşağıda – vadidə Xevsurun azad kəndləri görünür. Sıldırımdan qaya aşağı uzun bir kəndir sallanır. Cəsarəti olan kəndirdən yapışıb xevsurların yanına düşə bilər. Polis heç vaxt buna getməz
Assassinlərin (Qərb dillərindəki “assassin” sözündəndir, “muzdlu qatil” deməkdir – tərc.) Şərq təriqətini də Avropaya gətirən səlibçilər idi, gətirib tarixə saldılar. Həsənin xidmətçiləri Həşişilər adlanırdı və elə bu sözdən də fransız sözü “assassin” (bu söz bütün Qərb dillərində belədir – tərc.) yaranıb. Amma monqol fatehi Çingizxanın ulduzu parlayanda assassinlərin hökmranlığı sona yetdi. Çingizxan Əlamutdan qorxmurdu. Yalnız onun əsgərləri, həm də heç “assassin” olmadan Əlamuta yaxınlaşa bilərdi. Onlar hamısı şamanist idilər, yalnız atın quyruğuna, Xanın qılıncına və göy tanrısı Teb-Tengriyə sitayiş edirdilər
İsmaililər təriqətini (Əlinin tərəfdarları) yaratmışdı. Həsən ibn Sabbah özü Əlinin təcəssümü idi. Onun fikrincə, adamlar buna görə ona beyət etməli idi. O, Qafqaz dağlarında özünə qala ucaltmış, müstəbid hökmlərini buradan verirdi. Onun əlindəki vasitələr terror və həşiş idi; düşmənləri üçün – terror, terroru həyata keçirən dostları üçün – həşiş.
Qalanın divarları üstə asma bağ salınmışdı, dünyanın ən gözəl bağı. Həsən ibn Sabbah beyinləri bir cam həşişlə əvvəlcədən dumanlandırılmış tərəfdarlarını buraya yollayırdı. Sonra özü də buraya gəlir, xəncərlə onların əlinə iz qoyub deyirdi: “Get öldür və öl!” Xəncərin üstündə qurbanın adı yazılırdı. Tərəfdarlara buraya salamat qayıtmağa icazə verilmirdi, hətta tapşırığı yerinə yetirib təqibdən yayına bilsə də. Onlar ölməli idilər ki, həmişəlik Əlamut bağında qalsınlar, çünki Əlamut göylərin əbədiyyət bağı idi, onlar bu bağı həşiş xəyallarında görürdülər, buranın sahibi isə xilqətin ağası idi. Ona vəhy gələndən sonra Həsən ibn Sabbah ömrünü bu qala divarları arasında keçirdi. Üzü həmişə niqablı idi, tərəfdarlarından heç biri onun üzünü görə bilməzdi.
Kəndin, icmanın ən yaxşısı sənin qabağında diz çöküb yalvarırsa, demək, ataların adətindən əl çəkmək lazımdır. Hər kənddə barışıq bayram edilirdi, knyazlar dinclik bilmirdi, ta ki, düşmənlər bir yerdə bir stəkan süd içir, gümüş bir sikkəni mişarla ikiyə bölür, hərəsi bir yarısını boynundan asır və qardaş olurdular.
o kəsdir ki, bilə-bilə, ya da bilməyərəkdən şəxsən özü, ya da öz əmlakı vasitəsilə ölümə səbəb olur
Doğmalar, qohumlar arasında qan düşmənçiliyi buna görə də mənasızdır. Kimsə atasını, qardaşını, yaxud oğlunu öldürübsə, onu yalnız ələ salıb güləcəklər. Bu halda “İt öz südünü yalayıb” deyir və yaddan çıxarırlar.
Qan qisası yalnız adam öldürməyə görə deyil, başqa itkilərə görə də ola bilər, məsələn, böyük bir oğurluq üstə, ya da sevdiyin qıza qarşı əxlaqi cəhətdən nalayiq hərəkət edib onu təhqir edəndə. Heyvanlarla cinsi əlaqə üstə də – dağlarda bu cinayət çox yayılıb – qan qisası alınır. Həmin heyvan murdarlanmış hesab edilir və müqəssir əgər qan intiqamı istəmirsə, heyvanın qiymətini tam ödəməlidir. Bu halda, məsələn, təcavüzə məruz qalmış, hələ doğmamış inəyin qiyməti doğar inəyin qiymətindən bahadır.
Deyilənə görə – bu, həqiqətə çox bənzəyir – 1918-ci ildə alman qoşunları bu yerlərə yaxınlaşanda sərhəddə olan kəndlər ən gözəl qadınlarını kənd ağsaqqallarının müşayiəti ilə almanların yanına göndərirlər. Ağsaqqallar niyyətlərini ərz edib almanları inandırırlar ki, onlar fatehlərin nə istədiklərini yaxşı bilirlər, sonra da gözüyaşlı yalvarıb-yaxarırlar ki, almanlar onların adətini qəbul etsinlər, qədimdən bəri adət etdikləri qadın vergisindən başqa onlara heç bir vergi vurmasınlar. Almanlar məəttəl qalmışdılar, nə desinlər, yəqin ki, onların müstəmləkəçilik tarixində əvvəllər belə şey olmamışdı. Yerlilərin adətinə hörmət etsinlərmi? Onlar buna razılaşmayıb qızları, qadınları geri qaytardılar. Hər halda Qafqazda belə danışırlar.
Minqreliyanın sonuncu knyazı Türkiyəyə bir milyon funt qiymətində canlı əmtəə satmışdı – bu, o vaxtlar üçün fantastik məbləğ idi. Amma bu da knyazı təmin etmirdi. O, xüsusi bir tövlə tikdirmişdi, orada cavan qızlar bəsləyib yetişdirirdi – lap Avropada cins atları yetişdirdikləri kimi.
Boy-buxunlu, yaraşıqlı kişilər gözəl qadınlarla cütləşdirilir, onların bu “birgə” işindən knyaza faiz gəlirdi. Sərhəd mahallarının knyazları da bundan nümunə götürür, bu “fabriklər”də adi kişilər kimi xidmət göstərməkdən heç də utanmırdılar
fb2epub
Faylları buraya köçürün, bir dəfəyə 5-ə qədər fayl